หารือ “กรมทรัพยากรทางทะเลฯ - ควบคุมมลพิษ” หลังครบสัญญา 7 วัน ‘สุชาติ’ ตอบกระทู้ ‘ปลาหมอคางดำ’

สืบเนื่องจากกรณีที่สุชาติ ชมกลิ่น รัฐมนตรีว่าการกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (ทส.) ได้เข้าชี้แจงตอบกระทู้ถามของผมเมื่อสัปดาห์ที่ผ่านมา (25 พฤษภาคม 2569) เกี่ยวกับความคืบหน้าการตรวจสอบและดำเนินคดีผู้รับผิดชอบต่อความเสียหายจากการแพร่ระบาดของปลาหมอคางดำ โดยครั้งนั้น รมว. ทส. ได้ประกาศต่อที่ประชุมวุฒิสภาเพื่อขอเวลา 1 สัปดาห์ (7 วัน) ในการรวบรวมข้อมูลเพื่อกลับมาให้ข้อมูลที่ถูกต้องแม่นยำต่อสภาฯ อีกครั้งนั้น
.
ล่าสุดวันนี้ (2 มิถุนายน 2569) ณ ห้องรับรองชั้น 5 อาคารรัฐสภา ผมมีโอกาสได้ร่วมหารือกับปิ่นสักก์ สุรัสวดี อธิบดีกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง (ทช.) และจิระพงษ์ คูหากาญจน์ รองอธิบดีกรมควบคุมมลพิษ เพื่อระดมข้อมูลข้อเท็จจริงและเตรียมความพร้อมด้านหลักฐานทางวิชาการและการประเมินความเสียหายเชิงระบบนิเวศ
.
ในการหารือผมได้ไล่เรียงความเป็นมาของปัญหาโดยระบุว่าประชาชนในจังหวัดสมุทรสงครามมีความมั่นใจอย่างมากเกี่ยวกับต้นตอของการระบาด ซึ่งคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) เคยมีความเห็นไว้ชัดเจนว่าเป็นประเด็นการละเมิดสิทธิมนุษยชนที่ต้องได้รับการแก้ไข โดยภาครัฐเคยจัดซื้อจัดจ้างโครงการเกี่ยวกับปลาชนิดนี้เป็นรายชิ้นมาตั้งแต่ปี 2561 แต่ไม่มีความต่อเนื่อง จนกระทั่งปี 2567 ปัญหาได้ปะทุรุนแรงขึ้นจนไปปรากฏที่บึงมักกะสันและถูกยกเป็นวาระแห่งชาติก่อนจะเงียบหายไป ปัจจุบันภาคประชาชนได้ร่วมกันติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิดผ่านแอปพลิเคชัน Alien Hunter และแพลตฟอร์ม C-Site ของนักข่าวพลเมือง Thai PBS และในวันที่ 4 มิถุนายนนี้ ทราบว่าทางคณะกรรมาธิการการป้องกันและบรรเทาผลกระทบจากภัยธรรมชาติและสาธารณภัย ฝั่ง สส. จะมีการพิจารณาเรื่องนี้ และอาจมีการพูดคุยกันถึงประเด็นการพิจารณาประกาศช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน โดยมีกรุงเทพมหานคร (กทม.) ที่มีการประกาศไปในเขตบางขุนเทียนและเขตทุ่งครุเป็นต้นแบบการพิจารณาแก้ปัญหาและเยียวยา เป็นต้น
.
ด้านสถานการณ์การกระจายพันธุ์ในปัจจุบัน อธิบดีกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งชี้แจงว่าจากการประสานข้อมูลร่วมกับสำนักทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง 10 แห่งทั่วประเทศและเครือข่าย พบการระบาดแล้วรวมทั้งสิ้น 23 จังหวัด ครอบคลุมจังหวัดชายฝั่ง 19 จังหวัดรวมถึงจังหวัดที่ไม่ติดชายฝั่งด้วย โดยล่าสุดจากการส่งเจ้าหน้าที่ลงสำรวจเชิงปริมาณด้วยการทอดแหและวางอวน พบพื้นที่ระบาดเพิ่มขึ้นที่จังหวัดตราด ส่วนพื้นที่ฝั่งอันดามันในขณะนี้ยังไม่มีรายงานการแพร่ระบาด
.
ทั้งนี้ข้อมูลทางวิชาการยืนยันว่าปลาหมอคางดำเป็นปลา 3 น้ำ แต่ชอบอาศัยอยู่ในน้ำกร่อยตามปากคลองมากกว่าน้ำทะเลเค็มจัด และจะว่ายออกมาตามปากแม่น้ำเฉพาะช่วงน้ำลงแต่ไม่สม่ำเสมอ ส่วนบริเวณแนวปะการังที่น้ำเค็มจัดจะไม่พบปลาชนิดนี้ ขณะที่พื้นที่พัทยาจะพบเป็นระยะตามปริมาณน้ำจืดที่ไหลลงทะเล เนื่องจากปลาตัวเต็มวัยทนความเค็มได้ดีแต่ลูกปลาทนไม่ได้และมักถูกสัตว์อื่นล่า นอกจากนี้ปลาหมอคางดำยังมีพฤติกรรมการกินอาหารที่เปลี่ยนไปตามช่วงอายุ โดยช่วงวัยอ่อนจะกินลูกสัตว์ทะเลทำให้ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศโดยตรง ส่วนเมื่อเติบโตเต็มวัยจะเปลี่ยนไปกินพืชน้ำแทน
.
สำหรับการประเมินความเสียหายในระบบนิเวศทางทะเล ทช. ยอมรับว่าการพิสูจน์ความเสียหายชัดเจนในทะเลเปิดทำได้ยากเนื่องจากปลามีการเคลื่อนย้ายเข้าออกตลอดเวลา จากการตรวจสอบแหล่งหญ้าทะเลที่อ่าวคุ้งกระเบนพบว่าหญ้าทะเลไม่ได้เสื่อมโทรมมาก และจำนวนรวมถึงชนิดพันธุ์ของสัตว์น้ำยังมีแนวโน้มลดลงอย่างไม่มีนัยสำคัญ จึงยังไม่สามารถคำนวณมูลค่าความเสียหายออกมาเป็นตัวเลขที่ชัดเจนได้ แตกต่างจากในบ่อกุ้งหรือบ่อปลาของเกษตรกรที่คำนวณความเสียหายได้ง่ายกว่า
.
ส่วนประเด็นการสำรวจในเขตทะเลน้อย ทะเลสาบสงขลา และอุทยานแห่งชาติเขาสามร้อยยอดนั้น พื้นที่ดังกล่าวอยู่ภายใต้การดูแลของกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช แต่ ทช. มีอำนาจดูแลโดยตรงเฉพาะในเขตป่าชายเลน เช่น บริเวณอ่าวคุ้งกระเบนซึ่งยอมรับว่าพบปลาชนิดนี้เป็นจำนวนมากเนื่องจากมีบ่อกุ้งและน้ำไม่เค็มจัด
.
วงหารือยังได้สะท้อนถึงข้อจำกัดเชิงโครงสร้างและขอบเขตอำนาจหน้าที่ของหน่วยงานรัฐ โดยอธิบดี ทช. ระบุว่ากรมประมงเป็นหน่วยงานหลักที่มีอำนาจตามกฎหมายในการดูแลสัตว์น้ำเศรษฐกิจ การบริหารจัดการในบ่อเลี้ยง และการปล่อยปลานักล่า ส่วน ทช. มีหน้าที่เพียงอนุรักษ์ระบบนิเวศ การเข้าไปสอบสวนในบ่อเลี้ยงจึงเกินภารกิจของกรมฯ อีกทั้ง ทช. ยังไม่มีอำนาจสืบสวน ไม่มีงบประมาณเฉพาะ และในอดีตไม่มีเครื่องมือจับปลาอย่างแหหรืออวนเป็นของตนเองเนื่องจากไม่ได้ใช้ในภารกิจหลัก ปัจจุบันทำได้เพียงแก้ปัญหาเฉพาะหน้าด้วยการใช้งบอุดหนุนจ้างกลุ่มชุมชนชายฝั่งในจังหวัดสมุทรปราการทำอวนลอยจับปลา ซึ่งจับได้ราว 850 กิโลกรัมภายใน 2 สัปดาห์
.
นอกจากนี้ในวงหารือยังมีการระบุถึงอุปสรรคด้านข้อมูลว่าประวัติการนำเข้าปลาหมอคางดำอย่างถูกกฎหมายในอดีต เช่น ในพื้นที่ตำบลยี่สาร อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม ปัจจุบันถูกจัดเก็บเป็นความลับอย่างเข้มงวดโดยกรมประมง จนทำให้เจ้าหน้าที่หน่วยงานอื่นไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลได้
.
ในส่วนของแนวทางการดำเนินคดีทางกฎหมายและการควบคุมในอนาคต ในวงหารือมีการระบุถึงการตรวจนิติวิทยาศาสตร์ด้วยการแยกแยะกลุ่มดีเอ็นเอของปลาหมอคางดำ หากพิสูจน์ได้ว่ากลุ่มใดมีรหัสพันธุกรรมตรงกับสายพันธุ์ที่เอกชนรายใดนำเข้าก็อาจพิจารณาถึงผู้รับผิดชอบความเสียหายได้ โดยเฉพาะพื้นที่จังหวัดสมุทรสงครามและใกล้เคียงน่าจะมีรหัสพันธุกรรมเดียวกัน ส่วนประเด็นที่ผลดีเอ็นเอที่ระบุว่ามีกลุ่มอื่นนั้นอาจสะท้อนที่มาจากหลายแหล่ง ซึ่งอาจมีบุคคลอื่นนำเข้ามาด้วยก็ต้องตรวจสอบเพิ่มเติม
.
ปัจจุบัน ทช. เองก็ตกเป็นจำเลยร่วมที่กลุ่มประชาชนฟ้องร้อง แต่ยืนยันว่าได้ส่งข้อมูลให้กรมประมงอย่างต่อเนื่อง และหากในอนาคตสามารถรวบรวมหลักฐานทางวิชาการจนพิสูจน์ได้ว่าปลาหมอคางดำสร้างความเสียหายต่อระบบนิเวศทางทะเลอย่างชัดเจนพร้อมทั้งระบุตัวผู้ก่อปัญหาจากกรมประมงได้ ทช. ก็พร้อมที่จะดำเนินการยื่นฟ้องร้องแบบกลุ่มร่วมกันต่อไป
.
ขณะเดียวกันสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม (สผ.) ได้เพิ่มความเข้มงวดโดยออกคำสั่งห้ามนำเข้าสัตว์ต่างถิ่นที่มีประวัติการระบาดในต่างประเทศตั้งแต่ต้น เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดความเสียหายซ้ำรอยอดีต ซึ่งรองอธิบดีกรมควบคุมมลพิษให้ข้อมูลว่าเมื่อ 20 ปีก่อนที่เคยมีกรณีปลาหมอสีระบาดจากการเลี้ยงเป็นปลาสวยงามแล้วปล่อยลงแหล่งน้ำ ซึ่งต้องใช้เวลานานนับ 10 ปีกว่าจะหมดไปเอง แต่ปลาหมอคางดำในปัจจุบันมีสถิติความอึดและทนทานต่อสภาพแวดล้อมที่สูงกว่าปลาหมอสีมาก