ตัดวงจรบัญชีม้า-การค้ามนุษย์ ต้องส่งเสริมคุณภาพชีวิตคนไร้บ้าน

(ทีมงาน)

จากปัญหาเหตุการณ์อายัดบัญชีประชาชนในห้วงสัปดาห์ที่ผ่านมา เป็นผลมาจากบัญชีเหล่านั้นมีความเชื่อมโยงกับบัญชีม้าโดยที่เจ้าของบัญชีไม่รู้ตัวมาก่อน ส่งผลให้ประชาชนถูกอายัดเงินในบัญชีจำนวนมาก ปัญหานี้ถือเป็นปัญหาสำคัญและยังเชื่อมโยงกับกลุ่มเปราะบางของประเทศอย่าง "คนไร้บ้าน"
.
ในสังคมเมืองปัจจุบันคนไร้บ้านกลายเป็นกลุ่มเปราะบางที่ถูกขบวนการอาชญากรรมฉกฉวยช่องว่างของระบบไปใช้ประโยชน์อย่างต่อเนื่อง รูปแบบหนึ่งที่เห็นได้ชัดเจนในปัจจุบันคือการชักชวนให้คนไร้บ้าน “รับจ้างเปิดบัญชี” หรือที่เรียกกันว่าเป็นการใช้บัญชีม้าเพื่อเป็นเครื่องมือในการฟอกเงิน ขนย้ายทรัพย์สิน และอำนวยความสะดวกให้เครือข่ายการค้ามนุษย์และแก๊งมิจฉาชีพ
.
จากการเปิดเผยของสมบัติ บุญงามอนงค์ ผู้อำนวยการมูลนิธิกระจกเงา กลไกของการแสวงประโยชน์เริ่มจากความเปราะบางของกลุ่มคนไร้บ้านซึ่งไม่มีรายได้ประจำ ไม่มีบ้าน ไม่มีเอกสารยืนยันตัวตนที่มั่นคง เมื่อตกอยู่ในสภาวะคับขัน การเสนอเงินตั้งแต่ 500–5,000 บาทเพื่อแลกกับการเปิดบัญชีหรือรับฝากโอนเงินจากผู้อื่นจึงดูเหมือนป็นทางรอดชั่วคราว และสำหรับมิจฉาชีพเหล่านี้นี่คือแรงงานราคาถูกที่หมุนเวียนได้ง่าย บัญชีเหล่านี้ถูกใช้โอนเงินผิดกฎหมาย ซื้อขายสินค้าจากการฉ้อโกง หรือนำไปเชื่อมโยงกับกิจกรรมค้ามนุษย์รูปแบบอื่นอย่างเป็นระบบ
.
เมื่อมองจากมุมของขบวนการค้ามนุษย์ วิวัฒนาการของการล่อลวงกลุ่มเปราะบางไม่ได้หยุดอยู่ที่การหลอกไปทำงานในเรือประมงหรือแรงงานเกษตรอีกต่อไป แต่ขยายมาเป็นการใช้เครื่องมือทางการเงินที่สามารถฟอกเงินและเคลื่อนย้ายทรัพย์สินได้รวดเร็วและปลอดภัยสำหรับแก๊ง การเปลี่ยนแปลงนี้สะท้อนว่าการตอบโต้ที่เน้นเพียงการกวาดล้างตัวกลางภายนอกเพียงอย่างเดียวอาจยังไม่เพียงพอ หากยังไม่ได้แก้ปัญหาต้นน้ำที่ทำให้ผู้คนต้องตกอยู่ใต้ความเสี่ยงไม่ว่าจะรู้ตัวหรือไม่ก็ตาม
.
ปัญหาเชิงโครงสร้างที่ต้องพิจารณามีหลายด้าน ทั้งความยากจนและการขาดความมั่นคงด้านที่อยู่อาศัย บทบาทของระบบการเงินที่ยังมีช่องว่างการคัดกรองผู้ใช้บริการ ความบกพร่องในการบังคับใช้กฎหมาย รวมถึงการทุจริตหรือการหาผลประโยชน์ของผู้รับผิดชอบในพื้นที่ สิ่งเหล่านี้รวมกันเป็นพื้นที่ให้ขบวนการผิดกฎหมายเติบโตได้
.
สำหรับทางออกที่เป็นไปได้ในการแก้ไขสถานการณ์นี้อาจต้องริเริ่มตั้งแต่การปรับมาตรการรองรับคนไร้บ้านเป็นหน้าที่เชิงรุกผ่านการจัดระบบบริการเบื้องต้นที่เข้าถึงง่าย โดยอาศัยหน่วยงานเทศบาลหรือองค์กรภาคประชาสังคมที่มีเครือข่ายพื้นที่ทำงานเชื่อมต่อกับศูนย์คัดกรองผู้เปราะบาง พร้อมออกมาตรการให้การระบุตัวตนชั่วคราวและการออกเอกสารยืนยันเบื้องต้น เพื่อให้คนไร้บ้านเข้าถึงบริการและงานถูกกฎหมายได้ ลดแรงกดดันให้ต้องพึ่งพิงงานผิดกฎหมาย พร้อมทั้งสร้างงานหรือโครงการจ้างงานชั่วคราวในชุมชน เพื่อให้คนไร้บ้านมีทางเลือกทางรายได้ที่ปลอดภัย และพัฒนาโครงการฝึกทักษะที่สอดคล้องกับตลาดแรงงาน สร้างเครือข่ายนายจ้างที่ยินดีรับคนที่ผ่านการฟื้นฟู
.
ส่วนธนาคารและสถาบันการเงินต้องมีแนวทางคัดกรองที่ละเอียดขึ้นสำหรับการเปิดบัญชี แต่ควรมีช่องทางพิเศษสำหรับผู้ไม่มีที่อยู่ถาวร พร้อมฝึกอบรมพนักงานสาขาให้รู้จักสัญญาณการค้ามนุษย์และการแสวงหาประโยชน์จากคนเปราะบาง และเพิ่มช่องทางรายงานที่ปลอดภัยไปยังหน่วยงานบังคับใช้กฎหมาย
.
นอกจากนี้ควรมีการให้บริการกฎหมายและการช่วยเหลือด้านการฟื้นฟูสำหรับเหยื่อค้ามนุษย์และผู้ที่ถูกหลอกให้เป็นบัญชีม้า รวมถึงโครงการฟื้นฟูจิตใจและฝึกอาชีพ และรณรงค์ให้ความรู้เกี่ยวกับความเสี่ยงของการรับจ้างเปิดบัญชี การขายข้อมูลส่วนบุคคล และวิธีการร้องเรียนเมื่อถูกชักชวน
.
ท้ายที่สุดการใช้คนไร้บ้านเป็นบัญชีม้าไม่ได้เป็นปัญหาที่สามารถมองได้อย่างแยกส่วน แต่คือผลพวงจากความเปราะบางทางเศรษฐกิจ สังคม และช่องโหว่ในระบบการเงินที่ขบวนการอาชญากรรมฉวยโอกาส ผลลัพธ์ที่ยั่งยืนต้องอาศัยทั้งการป้องกันทางสังคม การเสริมความเข้มแข็งของระบบการเงิน และการบังคับใช้กฎหมายที่ไม่มีการยกเว้นต่อผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ไม่ว่าจะอยู่ในรูปแบบนายหน้า แก๊งค้ามนุษย์ หรือเจ้าหน้าที่รัฐที่เอื้อประโยชน์ การแก้ไขปัญหาจึงต้องทำพร้อมกันทั้งต้นน้ำและปลายน้ำ ให้กลุ่มเปราะบางมีทางเลือกที่ปลอดภัย แทนที่จะถูกบังคับให้เป็นเครื่องมือของอาชญากรรม