นานาทัศนะ พรบ. แรงงานอิสระฯ คุ้มครองที่ไม่คุ้มครอง

ปัจจุบันตลาดแพลตฟอร์มขนส่งอาหาร สิ่งของ ผู้โดยสารขยายตัวเป็นวงกว้างอย่างมาก แรงงานประเภทไรเดอร์ที่ทำงานให้กับแพลทฟอร์มขนส่งก็มีจำนวนมากขึ้นเป็นเงาตามตัว แต่แรงงานเหล่านี้กลับไม่ได้รับสิทธิสวัสดิการตามกฎหมายแรงงาน
.
เมื่อไม่นานมานี้มีการพูดคุยกันถึงการร่าง พรบ. ว่าด้วยแรงงานอิสระขึ้นเพื่อใช้คุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์ม โดยล่าสุดร่างพระราชบัญญัติส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ พ.ศ. .... (พรบ.แรงงานอิสระ) อยู่ในระหว่างเตรียมการเข้าพิจารณาในชั้นคณะรัฐมนตรี หากแต่เนื้อหาของร่างฉบับดังกล่าวกลับแฝงด้วยสิ่งที่น่ากังวลที่ไม่เอื้อต่อแรงงานแฟลตฟอร์มอย่างแท้จริง ทำให้แรงงานกลุ่มหนึ่งขอให้ถอนร่างฉบับนี้ออกจากการพิจารณาของ ครม.
.
เมื่อวันที่ 18 เม.ย. 2568 เครือข่ายแรงงาน-ไรเดอร์ ยื่นหนังสือถึงกระทรวงแรงงาน ขอให้ถอนร่าง พรบ. แรงงานอิสระ ย้ำปัญหาตีความแรงงานแพลตฟอร์มเป็น 'แรงงานกึ่งอิสระ' เสี่ยงผลักแรงงานไม่ได้รับการคุ้มครองตามกฎหมาย เสนอออกกฎกระทรวงทำให้สถานะการจ้างแรงงานแพลตฟอร์มชัดเจน
.
พร้อมมีข้อเรียกร้องดังนี้
.
1.คัดค้านร่าง พรบ. ส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระโดยกระทรวงแรงงาน
.
2. ให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานอาศัยอำนาจตามมาตรา 6 พรบ. คุ้มครองแรงงาน พ.ศ. 2541 ออกกฎกระทรวงเพื่อสร้างความชัดเจนเรื่องสถานะการจ้างงานระหว่างแรงงานแพลตฟอร์มและบริษัทแพลตฟอร์ม เพื่อให้พวกเขาได้รับการคุ้มครองตาม พรบ. คุ้มครองแรงงาน การป้องกันอันตรายจากการทำงานและสิทธิประโยชน์กองทุนเงินทดแทน และได้เข้าสู่ระบบกองทุนประกันสังคม มาตรา 33 รวมทั้งได้รับสิทธิเสรีภาพอำนาจการร่วมตัวและเจรจาต่อรองตามกฎหมายแรงงานสัมพันธ์
.
3. ไม่แบ่งแยกและลดทอนสิทธิแรงงาน
.
ด้านภาครัฐระบุว่าตอนนี้ร่างกฎหมายรอเข้า ครม. แต่ยังใช้เวลาอีกนาน พร้อมยืนยันว่าไม่มีการถอนร่างฯ ระหว่างนี้จะมีจัดเวทีระดมความเห็นจากผู้นำไรเดอร์เพื่อแนบประกอบพิจารณาของ ครม. และออกกฎกระทรวงช่วยเหลือแรงงานแพลตฟอร์มให้ครอบคลุมและตรงจุด
.
ปัญหาใหญ่ของร่าง พรบ. แรงงานอิสระซึ่งภาคแรงงานเห็นตรงกันคือ "นิยาม" ของ "ผู้ประกอบอาชีพกึ่งอิสระ" ที่ระบุว่า
.
(1) รับจ้างหรือให้บริการขนส่งคนโดยสาร สิ่งของ หรืออาหาร ทำความสะอาด หรือบริการอื่น ๆ ซึ่งยอมรับข้อตกลงและเงื่อนไขการให้บริการตามที่ผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลกำหนดไว้ โดยได้รับค่าตอบแทนผ่านผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัล
.
(2) รับจ้างหรือให้บริการตาม (1) ซึ่งยอมรับข้อตกลงและเงื่อนไขการให้บริการตามที่ผู้ประกอบธุรกิจ ซึ่งไม่ใช่ผู้ประกอบธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลกำหนดไว้ โดยได้รับค่าตอบแทนผ่านผู้ประกอบธุรกิจนั้น
.
นิยามข้างต้นเป็นปัญหาในตัวเองเนื่องจากเป็นการชี้ชัดว่าไรเดอร์ไม่ได้รับค่าตอบแทนจาก “บริษัทแพลตฟอร์ม” เพียงแต่ “รับผ่าน” บริษัทเท่านั้น ซึ่งในทางข้อเท็จจริงไม่ใช่ และยังถือเป็นการนิยามว่าไรเดอร์ “ยอมรับ” ข้อตกลงนี้ และจะทำให้แรงงานแพลตฟอร์มหลุดออกจากสถานะนิติสัมพันธ์แรงงานสัญญาจ้าง และเข้าไปเป็น 'แรงงานกึ่งอิสระ' แทน ซึ่งการนิยามเช่นนี้จะทำให้แรงงานแพลตฟอร์มเข้าไม่ถึงการคุ้มครองตาม พรบ. คุ้มครองแรงงาน
.
สมยศ พฤกษาเกษมสุข นักสิทธิแรงงาน ให้ความเห็นไว้ว่าปัญหาการคุ้มครองสิทธิแรงงานของไรเดอร์คือพวกเขาถูกบิดเบือนรูปแบบการจ้างงานว่าเป็น ‘แรงงานจ้างทำของ’ ทำให้บริษัทแพลตฟอร์มไม่ต้องจัดหาสวัสดิการหรือนำแรงงานเข้าสู่ระบบประกันสังคมมาตรา 33 ทั้งที่ในความเป็นจริงไรเดอร์เองก็ทำงานแบบมีสัญญาจ้าง และบริษัทแพลตฟอร์มมีอำนาจบังคับบัญชาหรือลงโทษตัวแรงงานได้ ดังนั้นการแก้ไขปัญหาของไรเดอร์คืออยากให้มีฐานะเท่าเทียมกับลูกจ้างทั่วไปทุกคน โดยอาจจะใช้วิธีการออกกฎกระทรวงหรือแก้ไขกฎหมายคุ้มครองแรงงานให้ครอบคลุมแรงงานแพลตฟอร์ม
.
ฉัตรชัย พุ่มพวง จากสหภาพคนทำงาน ระบุว่าคำว่าแรงงาน “อิสระ” ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงความอิสระของคนทำงานจริง แต่เป็นความอิสระของรัฐและทุนที่ปฏิเสธความรับผิดชอบต่อชีวิตแรงงาน ไรเดอร์หรือแรงงานแพลตฟอร์มควรอยู่ในมาตรฐานเดียวกับ พรบ. คุ้มครองแรงงาน ไม่ควรมีการแบ่งแยกแรงงานอีก และร่าง พรบ. แรงงานอิสระขาดเรื่องอำนาจต่อรอง โดยเฉพาะสำหรับแรงงานแพลตฟอร์มที่ยังไม่มีช่องทางเจรจากับบริษัทให้มานั่งคุยเจรจาเรื่องความต้องการของพวกตน
.
ฉัตรชัยยังชี้ว่าระบบแรงงานปัจจุบันมีแนวโน้มผลักคนออกจากการคุ้มครองผ่านรูปแบบจ้างงานชั่วคราว เหมาบริการ และแรงงานแพลตฟอร์ม เพื่อลดต้นทุนรัฐและนายจ้าง ขณะที่แรงงานยังคงต้องการหลักประกันในชีวิตเช่นเดิม สิ่งสำคัญคือการมีอำนาจต่อรองซึ่งเป็นรูปธรรมของการมีส่วนร่วม แต่ร่าง พรบ. แรงงานอิสระกลับไม่เปิดพื้นที่ให้แรงงานมีสิทธิต่อรองกับแพลตฟอร์มอย่างแท้จริง ทำให้กลายเป็นระบบที่ล้าหลังยิ่งกว่าไตรภาคีเดิม
.
ด้านเยาวภา ดอนเส สมาชิกสถาบันแรงงานและเศรษฐกิจที่เป็นธรรม (JELI) ได้อภิปรายในที่ประชุมว่า พรบ. แรงงานอิสระที่นิยามให้แรงงานแพลตฟอร์มเป็นแรงงานกึ่งอิสระกำลังทำให้พวกเขาเข้าไม่ถึงการคุ้มครองตามกฎหมายคุ้มครองแรงงาน และเมื่อเกิดอุบัติเหตุหรือการเจ็บป่วยรัฐก็ต้องใช้ภาษีประชาชนเข้ามาเยียวยาและดูแลไรเดอร์เหล่านี้แทนบริษัทแพลตฟอร์มที่ไม่ต้องออกค่าใช้จ่ายแต่อย่างใด
นอกจากนี้ ผศ.กฤษฎา ธีระโกศลพงศ์ อาจารย์คณะสังคมสงเคราะห์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า ร่าง พรบ. แรงงานอิสระฉบับล่าสุดมีข้อจำกัดร้ายแรงในด้านการรวมกลุ่ม โดยกำหนดให้แรงงานอิสระและกึ่งอิสระจัดตั้งองค์กรแยกจากกัน ไม่สามารถรวมตัวกันได้ ส่งผลให้เกิดการแยกส่วนของพลังแรงงานและลดทอนอำนาจในการเจรจาต่อรอง แม้จะสามารถจัดตั้ง “สภาองค์การ” ได้ตามรูปแบบคล้าย พรบ. แรงงานสัมพันธ์แต่เงื่อนไขต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ เช่น การตั้งองค์กรแรงงานอิสระต้องใช้สมาชิกถึง 15 คน ขณะที่แรงงานกึ่งอิสระใช้เพียง 5 คน ซึ่งอาจนำไปสู่การจัดตั้งที่ไม่เป็นธรรมและถูกครอบงำโดยกลไกราชการในคณะกรรมการ เช่นเดียวกับปัญหาที่เคยเกิดขึ้นในระบบไตรภาคีมาก่อนหน้า
.
พรบ. แรงงานอิสระฯ แม้จะดูเหมือนว่าเป็นความ “หวังดี” ให้แรงงานอิสระหรือแรงงานแพลตฟอร์มได้รับความคุ้มครอง แต่ความหวังดีนี้ดูเหมือนว่าจะไม่ได้พิจารณาและฟังเสียงแรงงานแพลตฟอร์มอย่างรอบด้าน กลับเป็นกฎหมายที่เอื้ออำนวยให้แพลตฟอร์มมากกว่าไรเดอร์ และส่งผลให้ไรเดอร์ต้องถูก “จัดประเภท” หรือ “กีดกัน” ออกไปจากระบบ ไม่ได้รับความคุ้มครองจากกฎหมายแรงงานและไมมีประกันสังคมรองรับ กระทรวงแรงงานจึงควรถอนร่างกฎหมายฉบับนี้กลับมาฟังความรอบด้านและพิจารณาใหม่อีกครั้งก่อนที่อนาคตของแรงงานแพลตฟอร์มจะเปลี่ยนไปตลอดกาล
.

อ้างอิง

.
https://prachatai.com/journal/2025/04/112652
https://www.facebook.com/photo?fbid=979254024396727&set=a.236477565341047