สงครามชีวิต สิทธิแรงงานที่ไม่เคยส่งด่วน
กระแสของละครซีรี่ส์เรื่องดังอย่าง “สงครามส่งด่วน” ส่งผลให้สังคมให้ความสนใจธุรกิจขนส่งพัสดุมากขึ้น ซึ่งในเรื่องเองก็ฉายภาพมิติการทำงานของ “มดงาน” อย่าง “ไรเดอร์” ในธุรกิจนี้ด้วยเช่นกัน เราได้เห็นภาพการกดขี่ขูดรีดแรงงานไรเดอร์ในหลายรูปแบบ ตั้งแต่การให้งานส่งสินค้าอย่างเกินกำลัง ไปจนถึงการหักเงินเดือน และการทำงานแบบทำมากได้มาก ทำน้อยได้น้อย
.
ไรเดอร์ในโลกแห่งความเป็นจริงก็ถูกขูดรีดแรงงานไม่ต่างจากไรเดอร์ในซีรี่ส์ แถมความเป็นจริงยังโหดร้ายยิ่งกว่าโลกมายา โดยเฉพาะไรเดอร์ที่เป็นแรงงานในแพลตฟอร์มส่งอาหารและส่งผู้โดยสารทั้งเรื่องสถานะ “แรงงานอิสระ” ที่ไม่อิสระจริง ซึ่งมักถูกแพลตฟอร์มนิยามว่าเป็น “พาร์ตเนอร์” โดยไม่ถือเป็นลูกจ้างตามกฎหมายแรงาน ไม่ได้รับสิทธิขั้นพื้่นฐานอย่างค่าจ้างขั้นต่ำ วันลาพัก ลาป่วย ประกันสังคม หรือการคุ้มครองกรณีประสบอุบัติเหตุขณะปฏิบัติงาน เรียกได้ว่าไรเดอร์แทบไม่ได้รับสวัสดิการใด ๆ จากแพลตฟอร์มเลย
.
แม้ประเทศไทยกำลังจะมี พรบ. ว่าด้วยแรงงานอิสระฯ ที่มีวัตถุประสงค์เพื่อใช้คุ้มครองแรงงานแพลตฟอร์ม แต่ยังมีความกังวลจากเครือข่ายแรงงานว่า พรบ. ฉบับนี้เป็นการแบ่งแยกแรงงานแพลตฟอร์มไม่ให้ได้รับความคุ้มครองอย่างเท่าเทียมตาม พรบ. คุ้มครองแรงงาน และให้มีเสรีภาพในการรวมกลุ่ม ขณะเดียวกันคำนิยามของผู้ประกอบอาชีพกึ่งอิสระตาม พรบ. นี้ก็ยังมีปัญหา ที่ทำให้แพลตฟอร์มหลุดจากสถานะนิติสัมพันธ์กับแรงงานไรเดอร์ ซึ่งย้อมหมายความว่าความ “อิสระ” ตาม พรบ. ฉบับนี้คือความอิสระของนายจ้างที่ไม่ต้องรับผิดชอบชีวิตลูกจ้าง
.
อีกประเด็นสำคัญเมื่อไรเดอร์ไม่ได้รับค่าตอบแทนตามกฎหมายแรงงาน จึงเหลือรายได้เพียงทางเดียวคือ “ค่ารอบ” ท่ามกลางตัวเลขรายได้ของแพลตฟอร์มที่โตขึ้นเรื่อย ๆ แต่ค่ารอบของไรเดอร์กลับลดลงอย่างต่อเนื่อง จากข้อมูลการประท้วงของไรเดอร์ ระหว่างปี 2562 – 2566 พบว่าจากการประท้วงทั้งหมด 113 ครั้ง เป็นการเรียกร้องประเด็นค่ารอบและค่าตอบแทนมากที่สุดถึง 93 ครั้ง โดยส่วนใหญ่นั้นมาจากประเด็นเรื่องค่ารอบที่ลดลง
.
Rocket Media Lab รายงานว่าค่ารอบในช่วงแรกของแต่ละแพลตฟอร์มจะสูงกว่าในปัจจุบัน เช่น GrabFood ในปี 2561 ค่ารอบ 60 บาทต่อออเดอร์ ปัจจุบันค่ารอบของ GrabFood ใน กรุงเทพฯ อยู่ที่ 30 บาทต่อออเดอร์ หรือ LINE MAN ในปี 2563 ค่ารอบ 62 บาทต่อออเดอร์ ปัจจุบันค่ารอบของ LINE MAN ใน กรุงเทพฯ อยู่ที่ 30 บาทต่อออเดอร์
.
เมื่อนำค่ารอบขั้นต่ำจากแพลตฟอร์มฟู้ดเดลิเวอรี่ 3 เจ้า ได้แก่ GrabFood LINE MAN และ ShopeeFood มาหารเฉลี่ยเป็นค่ารอบของไรเดอร์ในจังหวัดนั้น ๆ พบว่าจังหวัดที่มีค่ารอบขั้นต่ำเฉลี่ยมากที่สุด คือ กรุงเทพฯ เฉลี่ยอยู่ที่ 31 บาทต่อออเดอร์ ตามมาด้วย ภูเก็ต 30.7 บาทต่อออเดอร์ นนทบุรี ปทุมธานี สมุทรปราการ และสมุทรสาคร ค่ารอบขั้นต่ำเท่ากันที่ 30.3 บาทต่อออเดอร์ จังหวัดที่มีค่ารอบขั้นต่ำเฉลี่ยน้อยที่สุดคือ ชุมพร เฉลี่ยอยู่ที่ 15 บาทต่อออเดอร์ ตามมาด้วย ลำปาง 15.7 บาทต่อออเดอร์ อุตรดิตถ์และพะเยา 16 บาทต่อออเดอร์ และแม่ฮ่องสอน น่าน และจันทบุรี 16.7 บาทต่อออเดอร์
.
การลดค่ารอบขั้นต่ำของแพลฟอร์มส่งผลให้รายได้ของไรเดอร์ลดลง และอาจทำให้ไรเดอร์เลิกวิ่งงานหรือหันไปหาแพลตฟอร์มที่ให้ค่ารอบดีกว่า แพลตฟอร์มจึงพยายามคิดระบบหรือมาตรการใหม่ ๆ ออกมาเพื่อจูงใจให้ไรเดอร์วิ่งงานต่อหรือทำงานให้กับแพลตฟอร์มมากขึ้นแม้ค่ารอบจะลดลงก็ตาม จากการรวบรวมของ Rocket Media Lab พบว่ามีอย่างน้อย 8 รูปแบบด้วยกัน ได้แก่ อินเซนทีฟหรือเบี้ยขยัน ระบบจัดอันดับไรเดอร์ งานแบชหรืองานพ่วง การเพิ่มโบนัสในพื้นที่ที่กำหนด ระบบยิงงาน ค่ารออาหาร และรับสมัครไรเดอร์ประจำ ซึ่งหลายเครื่องมือเหล่านี้สร้างบรรยากาศของการแข่งขันที่ไม่เป็นธรรมและบ่อนทำลายจิตใจของแรงงานจำนวนมาก
.
หากในซีรี่ส์ “สงครามส่งด่วน” สะท้อนภาพของผู้ประกอบการที่เริ่มจากศูนย์จนเป็นยูนิคอร์นตัวแรก แต่ภายใต้ความสำเร็จนั้นยังมีการกดขี่ขูดรีดแรงงานไรเดอร์ ไม่ต่างจาก “สงครามชีวิตจริง” ของแรงงานแพลตฟอร์มในไทยที่กำลังเผชิญ นี่คือรูปแบบหนึ่งของการเอารัดเอาเปรียบที่รัฐยังไม่สามารถตามทัน ภายใต้หน้ากากของ “งานอิสระ” แท้จริงคือชีวิตของแรงงานที่ไร้อำนาจต่อรองและหลักประกัน หากไม่เร่งปฏิรูปเชิงโครงสร้างและรับรองสิทธิขั้นพื้นฐานของแรงงานกลุ่มนี้ สังคมไทยย่อมตกอยู่ในวังวนของความเหลื่อมล้ำที่บาดลึกขึ้นเรื่อย ๆ และการกดขี่แรงงานแพลตฟอร์มจะยังคงดำเนินต่อไป
.
เพื่อแก้ปัญหา ผมจึงขอเรียกร้องให้สร้างหลักประกันด้านสวัสดิการกับแรงงานแพลตฟอร์มเหล่านี้ โดยการยอมรับสถานะความสัมพันธ์ในการจ้างงาน แพลตฟอร์มต้องมีความรับผิดชอบต่อแรงงานในฐานะนายจ้างหรือกำหนดสถานะที่ได้รับสิทธิขั้นพื้นฐาน รวมถึงรัฐต้องกำกับค่าตอบแทนขั้นต่ำที่เป็นธรรมและโปร่งใส จัดให้มีระบบประกันสุขภาพและอุบัติเหตุ ส่งเสริมสิทธิในการรวมกลุ่มและการเจรจาต่อรอง และยกระดับกฎหมายคุ้มครองแรงงานให้ครอบคลุมแรงงานแพลตฟอร์มด้วย
.
ความคิดเห็น
แสดงความคิดเห็น