ความเป็นธรรมของแรงงานแพลตฟอร์ม: การพัฒนาเศรษฐกิจที่ไม่ควรแลกกับชีวิตคนทำงาน

เศรษฐกิจแพลตฟอร์มได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของผู้คนในสังคมไทยอย่างแยกไม่ออก ความสะดวกจากการกดแอปสั่งอาหารตั้งอยู่บนแรงงานจำนวนมากที่ทำหน้าที่อยู่บนท้องถนนในฐานะ “ไรเดอร์” อย่างไรก็ดีปัญหาแรงงานแพลตฟอร์มไม่ใช่เรื่องของเทคโนโลยีหรือความยืดหยุ่นในการทำงาน หากแต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างและความเป็นธรรมซึ่งรัฐและสังคมไม่อาจหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบได้อีกต่อไป
.
ข้อมูลจาก Rocket Media Lab ชี้ให้เห็นว่าค่ารอบของไรเดอร์ในแพลตฟอร์มรายใหญ่แห่งหนึ่งลดลง จากราว 62 บาทในปี 2563 เหลือประมาณ 30 บาทในปัจจุบันและในบางพื้นที่ต่ำถึง 15 บาท ขณะเดียวกัน ระบบพ่วงออเดอร์ซึ่งถูกออกแบบมาเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพทางธุรกิจกลับเพิ่มภาระให้ไรเดอร์และกระทบต่อประสบการณ์ของผู้บริโภคโดยตรง ภาพที่เห็นชัดคือการแข่งขันของแพลตฟอร์มไม่ได้แปลว่าคุณภาพชีวิตของแรงงานดีขึ้น หากแต่เป็นการผลักภาระต้นทุนและความเสี่ยงไปยังคนทำงานมากขึ้น
.
ในชีวิตจริงไรเดอร์ต้องขี่รถฝ่าฝน เสี่ยงอุบัติเหตุ แข่งกับเวลา และทำงานภายใต้ระบบอัลกอริทึมที่ตนเองไม่มีอำนาจต่อรอง แพลตฟอร์มจำนวนมากไม่ยอมรับพวกเขาในฐานะ “แรงงาน” หากแต่นิยามว่าเป็น “พาร์ตเนอร์” ซึ่งในทางปฏิบัติหมายถึงการให้คนทำงานรับความเสี่ยงทั้งหมดด้วยตนเอง ขณะที่บริษัทสามารถลดหรือหลีกเลี่ยงความรับผิดชอบตามกฎหมายคุ้มครองแรงงานได้อย่างเป็นระบบ
.
ผลที่ตามมาคือไรเดอร์ไม่มีการประกันค่าแรงขั้นต่ำ ถูกกดค่ารอบโดยไม่มีสิทธิต่อรอง ไม่มีการกำหนดเพดานชั่วโมงการทำงาน ไม่มีวันลาป่วย ไม่มีหลักประกันด้านความปลอดภัย และแทบไม่มีการเยียวยาที่เหมาะสมเมื่อเกิดอุบัติเหตุ บาดเจ็บ หรือเสียชีวิตจากการทำงาน ในทางกลับกันแพลตฟอร์มกลับมีรายได้ มีอำนาจต่อรอง มีทีมกฎหมาย และมีช่องทางเชื่อมโยงกับกระบวนการกำหนดนโยบายของรัฐ
.
ท่ามกลางเงื่อนไขการทำงานที่เปราะบางเช่นนี้ กลับเกิดการรวมกลุ่มและการเคลื่อนไหวของไรเดอร์อย่างแพร่หลาย งานวิจัยเชิงคุณภาพเกี่ยวกับแรงงานแพลตฟอร์มเรื่อง “ภราดรภาพข้างถนน: ที่มาและข้อจำกัดการกระทำรวมหมู่ ของแรงงานแพลตฟอร์มส่งอาหาร” โดยพฤกษ์ เถาถวิล ชี้ให้เห็นว่าความเป็นหนึ่งเดียวกันของไรเดอร์ไม่ได้เกิดจากการจัดตั้งทางอุดมการณ์จากบนลงล่าง หากแต่ค่อย ๆ ก่อตัวขึ้นจากประสบการณ์การทำงานในชีวิตประจำวัน การเผชิญความเสี่ยงร่วมกันบนท้องถนน และการช่วยเหลือกันในสถานการณ์เฉพาะหน้า ได้ก่อให้เกิดสิ่งที่เรียกว่า “ภราดรภาพข้างถนน” ซึ่งกลายเป็นฐานสำคัญของการกระทำรวมหมู่
.
อย่างไรก็ตามงานวิจัยเดียวกันก็ชี้ให้เห็นข้อจำกัดของความเป็นหนึ่งเดียวกันนี้ ทั้งในระดับปัจเจก เช่น ความไม่มั่นคงทางรายได้ เวลาทำงานที่ไม่แน่นอน และแรงกดดันให้ต้องเลือกทำงานมากกว่าการเคลื่อนไหว รวมถึงข้อจำกัดเชิงโครงสร้างจากลักษณะการจ้างงานแบบแพลตฟอร์ม ซึ่งทำให้การรวมกลุ่มขาดความต่อเนื่องและอำนาจต่อรองในระยะยาว
.
ข้อจำกัดเชิงโครงสร้างดังกล่าวกำลังสะท้อนออกมาอย่างชัดเจนในบริบทเชิงกฎหมาย โดยเฉพาะกรณีร่างพระราชบัญญัติส่งเสริมและคุ้มครองแรงงานอิสระ ซึ่งกำหนดให้แรงงานแพลตฟอร์มเป็น “แรงงานกึ่งอิสระ” แม้การนิยามเช่นนี้อาจถูกอธิบายว่าเป็นความพยายามประนีประนอม แต่ในทางปฏิบัติกลับมีความเสี่ยงสูงที่จะทำให้แรงงานแพลตฟอร์มหลุดออกจากการคุ้มครองด้านสุขภาพ ความปลอดภัย มาตรฐานแรงงาน และสวัสดิการสำคัญตามกฎหมายคุ้มครองแรงงาน การแก้ปัญหาด้วยการสร้างสถานะกึ่งกลางเช่นนี้จึงอาจไม่ใช่ทางออกแต่เป็นการบิดเบือนปัญหาเชิงโครงสร้างออกไปโดยไม่แตะที่ต้นเหตุ
.
ประสบการณ์จากการแลกเปลี่ยนระหว่างแรงงานและนักวิชาการจากหลายประเทศในภูมิภาค ทั้งไทย ศรีลังกา เวียดนาม และกัมพูชา สะท้อนตรงกันว่าปัญหาแรงงานแพลตฟอร์มเป็นโจทย์ร่วมในระดับภูมิภาคและระดับโลก สิ่งที่เห็นพ้องกันคือความจำเป็นในการศึกษาวิจัยเพิ่มเติมเพื่อประเมินกรอบกฎหมายที่เหมาะสม และการติดตามความคืบหน้าของอนุสัญญาองค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) ว่าด้วยการคุ้มครองแรงงานในเศรษฐกิจแพลตฟอร์ม ซึ่งจะเป็นฐานสำคัญในการกำหนดมาตรฐานสากลในอนาคต
.
หากมองไปข้างหน้า ทางออกของปัญหาแรงงานแพลตฟอร์มจำเป็นต้องขยับจากการจัดการเฉพาะหน้าไปสู่การออกแบบเชิงโครงสร้างอย่างจริงจัง ประการแรกคือการทบทวนกรอบกฎหมายที่ไม่ผลักแรงงานแพลตฟอร์มให้อยู่ในพื้นที่สีเทาระหว่าง “ลูกจ้าง” กับ “อิสระ” จนหลุดพ้นจากการคุ้มครองขั้นพื้นฐาน ประการที่สองคือการกำหนดมาตรฐานขั้นต่ำด้านรายได้ ความปลอดภัย และการเยียวยา โดยไม่ปล่อยให้เป็นดุลพินิจของแพลตฟอร์มฝ่ายเดียว และประการที่สามคือการสนับสนุนการรวมตัวของแรงงานแพลตฟอร์ม ไม่ว่าจะในรูปแบบเครือข่าย สมาคม หรือสหภาพแรงงาน เพื่อเพิ่มอำนาจต่อรองและการมีส่วนร่วมในกระบวนการนโยบาย
.
ระบบแรงงานแพลตฟอร์มที่เป็นธรรมไม่ได้หมายถึงการทำลายนวัตกรรมหรือความยืดหยุ่น หากแต่หมายถึงสังคมที่ไรเดอร์รู้ว่าหากเจ็บป่วยหรือเกิดอุบัติเหตุจะไม่ถูกทิ้งไว้ลำพัง รู้ว่ารายได้ขั้นต่ำเพียงพอแก่การดำรงชีวิต และรู้ว่าตนเองมีเสียงในระบบเศรษฐกิจที่ตนช่วยขับเคลื่อนอยู่ทุกวัน
.
ท้ายที่สุดความเป็นธรรมของแรงงานแพลตฟอร์มไม่ใช่ประเด็นเฉพาะของไรเดอร์แต่เป็นอีกหนึ่งคำถามสำคัญต่อทิศทางการพัฒนาของประเทศ ว่าเราจะยอมรับเศรษฐกิจที่เติบโตบนความเปราะบางของคนทำงาน หรือจะร่วมกันสร้างระบบที่แข่งขันได้โดยไม่แลกมาด้วยชีวิต ความปลอดภัย และศักดิ์ศรีของแรงงานขึ้นแทน