เวทีเสวนาสาธารณะ "ชีวิตจริงยิ่งกว่าซีรี่ย์: ปีศาจในประมงไทยคือใคร"

ซีรี่ย์ดังอย่าง #ทนายปีศาจ ปลุกให้หลายคนหันมาสนใจชีวิตแรงงานประมง มีจริงหรืออุตสาหกรรมแสนล้านที่แลกชีวิตคนด้วยเงินแค่ 2,000 บาท? สิบปีก่อนที่ประมงไทยเคยได้ใบเหลืองจากสหภาพยุโรปเพราะการทำประมงผิดกฎหมาย ขาดการรายงาน ไร้การควบคุม (IUU) และโดนรายงานสถานการณ์การค้ามนุษย์ (TIP) ก่อนที่จะให้สัตยาบันอนุสัญญาองค์การแรงงานระหว่างประเทศ (ILO) เพื่อยกระดับปฏิรูปมาตรฐานการคุ้มครองแรงงานประมงให้สอดคล้องกับสากล อย่างไรก็ตาม เรื่องราวเบื้องหลังการทำงานบนเรือประมงที่ห่างไกลและยากต่อการตรวจสอบ ก็ยังเปรียบเสมือนปีศาจร้ายที่ยังคอยหลอกหลอน และยากที่อุตสาหกรรมประมงไทยจะก้าวต่อไปในระดับนานาชาติได้อย่างสง่างาม
.
วันนี้ (14 ส.ค.2569) เครือข่ายองค์กรด้านประชากรข้ามชาติ (Migrant Working Group) จัดเวทีเสวนาสาธารณะ "ชีวิตจริงยิ่งกว่าซีรี่ย์: ปีศาจในประมงไทยคือใคร" ที่สมาคมผู้สื่อข่าวต่างประเทศ (FCCT) ซึ่งทีมงาน สว.เทวฤทธิ์ ได้เข้าร่วมเสวนาดังกล่าว จึงขอนำเนื้อหาบางส่วนของวงมาสรุปให้อ่าน ดังนี้
.

[ปีศาจ 3 ตนที่กัดกินโครงสร้างประมงไทย]

.
ปัญหาในประมงไทยไม่ใช่เรื่องของตัวบุคคล แต่เป็นปัญหาเชิงโครงสร้างที่ถูกเรียกว่าปีศาจ 3 ตนในสายตาประชาคมโลก ได้แก่ ปีศาจแห่งงานอันตราย การขาดมาตรการความปลอดภัยในการทำงานและเยียวยาอุบัติเหตุ การตรวจสอบและชดเชยที่ชัดเจน ปีศาจแห่งอำนาจที่ไม่เท่าเทียมระหว่างลูกจ้างกับนายจ้าง ที่ปิดกั้นการเจรจาต่อรองของแรงงาน และ ปีศาจแห่งกฎหมายและนโยบาย ที่ซ้ำซ้อน ล้าหลัง ขาดประสิทธิภาพในการบังคับใช้ และเป็นภาระค่าใช้จ่ายที่มีต่อสถานะแรงงานข้ามชาติ ปีศาจในอุตสาหกรรมประมงไทยจึงไม่ใช่เพียงตัวบุคคล เรือประมง หรือโรงงานแห่งใดแห่งหนึ่ง แต่คือปัญหาระดับมหัพภาคที่ต้องอาศัยเจตจำนงทางการเมืองที่กล้าหาญมากพอในการแก้ไข
.
ปัจจุบัน ประเทศไทยมีการใช้แรงงานข้ามชาติจำนวนมากในอุตสาหกรรมการประมง แต่รายงานจาก กสม. และ MWG พบว่าการคุ้มครองแรงงานยังไม่ทั่วถึง นัฐวุฒิ กาเซ็ม เจ้าหน้าที่อาวุโส มูลนิธิความยุติธรรมเชิงสิ่งแวดล้อม (EJF) ระบุว่า จากการเฝ้าสังเกตการณ์และสัมภาษณ์แรงงานข้ามชาติ 238 คนในช่วง 2-3 ปีที่ผ่านมา พบปัญหานายจ้างยึดเอกสารจากแรงงาน ทำให้เข้าถึงบริการสาธารณสุข ซื้อตั๋วเดินทาง หรือย้ายงานได้ยาก นอกจากนั้นยังมีปัญหาการทำงานนานเกินเวลาและสภาพการจ้างงาน
.
อย่างไรก็ตาม ปัญหาขาดแคลนแรงงานเกิดขึ้นในในทุกภาคอุตสาหกรรมของประเทศไทย ธิดารัตน์ ยิ่งเจริญ ที่ปรึกษารัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงาน ได้ชี้แจงว่าไทยได้มีการพูดคุยกับประเทศต่างๆ ในเอเชียใต้เพื่อหาแรงงานทดแทนแต่ยังมีความยุ่งยากในเชิงกฎหมาย กระทรวงฯ จึงอยู่ในระหว่างการรับฟังความเห็นจากหลายภาคส่วนเพื่อนำไปสั่งการต่อไป
.

[แรงกดดันจากเวทีโลกและเดิมพันด้วยความน่าเชื่อถือทางเศรษฐกิจ]

.
สหัสวัต คุ้มคง สมาชิกสภาผู้แทนราษฎร พรรคก้าวไกล กล่าวว่า ยิ่งอยู่ที่ห่างไกลก็ยิ่งบังคับใช้กฎหมายยาก อาทิ กรณีแรงงานไทยเก็บเบอร์รี่ในฟินแลนด์ หรือแรงงานประมงในทะเล แต่ไม่ใช่ข้ออ้างในการไม่บังคับใช้ ปัญหาดังกล่าวสะท้อนออกมาในเวทีเจรจาทางเศรษฐกิจในการหาตลาดใหม่ แม้ว่าจะมีข้อตกลงการค้าเสรีร่วมกับสหภาพยุโรป แต่ในการเจรจาครั้งล่าสุดนั้น ทางสหภาพยุโรปยกประเด็นอุตสาหกรรมปลากระป๋องมาแสดงความกังวลถึงที่มา ตลอดจนห่วงโซ่อุปาทานและสิทธิต่อรองของแรงงานในอุตสาหกรรมด้วย
.
มงคล มงคลตรีลักษณ์ นายกสมาคมการประมงสมุทรสาครและตัวแทนสมาคมการประมงแห่งประเทศไทยเสริมว่า หลายครั้งที่ทางภาคประมงไทยเสนอแล้วรัฐไม่ตอบสนอง ทั้งๆ ที่ประมงไทยยกระดับสวัสดิการแรงงานพ้นใบเหลือง IUU มานานหลายปีแล้ว แต่ต้นทุนที่สูงขึ้นทำให้ผู้ผลิตในประเทศบางคนหันไปซื้อสินค้าราคาถูกที่ทะลักเข้ามาและผลิตด้วยมาตรฐานที่ต่ำกว่ากฎหมายไทย คนที่ทำถูกกฎหมายกลายเป็นว่ายากต่อการแข่งขันด้วย อีกทั้งแรงงานประมงกว่าร้อยละ 90 เป็นแรงงานข้ามชาติ กว่าจะทำงานได้ดีก็ต้องฝึกฝนเป็นปี ทำให้ตนดูแลแรงงานเป็นอย่างดีเพื่อไม่ให้ถูกส่งกลับ แม้หลายครั้งจะมีอุปสรรคจากกฎหมายไทยที่ไม่สอดคล้องกับสภาพการทำงานจริง
.
อนึ่ง ประเทศไทยถูกจับตามองอย่างใกล้ชิดจากนานาชาติ ทั้งการให้สัตยาบันอนุสัญญา ILO ฉบับที่ 188 ที่ยังตอบคำถามผู้เชี่ยวชาญไม่ได้ชัดเจน รวมถึงเงื่อนไขการค้าจากสหรัฐฯ และสหภาพยุโรป (EU) ที่นำเรื่องแรงงานบังคับมาเป็นเงื่อนไขทางภาษีและการเจรจา FTA นอกจากนี้ยังส่งผลต่อการเข้าเป็นสมาชิก OECD ที่ไทยต้องยอมรับสิทธิมนุษยชนและสิทธิแรงงานสากล
.

[5 กุญแจสำคัญสู่การปฏิรูปและทางออกที่ยั่งยืน]

.
ภาคประชาสังคมเสนอทางออก 5 ประการ คือ
1. ยกระดับกฎหมายคุ้มครองแรงงานประมงให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล
2. ให้แรงงานเข้าถึงประกันสังคมและการรักษาพยาบาล
3. รับรองสิทธิการรวมตัวและเจรจาต่อรอง (ILO 87 และ 98)
4. กำหนดนโยบายยกระดับมาตรฐานเพื่อการแข่งขัน
5. จัดทำยุทธศาสตร์แก้ปัญหาขาดแคลนแรงงานอย่างมีส่วนร่วม
.
คุณณีรนุช จิตต์สม รองประธานสมาพันธ์สมานฉันท์แรงงานไทย หรือ สสรท. ยังแสดงความกังวลว่า ปีศาจที่ร้ายกาจที่สุดอาจจะเป็นอคติต่อแรงงานข้ามชาติที่หลายครั้งทำให้พวกเขาถูกตัดสินไปก่อน และยากต่อการขอความช่วยเหลือหรือรวมกลุ่มเจรจาต่อรอง